कुठे माझी बहीण चंद्रभागा?” – एक वेदनादायी हकीकत

पाणी, हवा आणि सूर्यप्रकाश आहेत म्हणून आपण आहोत.”

सूर्य आपल्याला प्रकाश देतो, पण कधी त्याची किंमत मागत नाही.

नद्या, नाले, विहिरी आपल्याला पाणी देतात, पण आपण किती वापर केला याचा हिशोब ठेवत नाहीत.

निसर्ग आपल्या प्रत्येक कृतीला शांतपणे सहन करतो—आपण किती झाडं तोडली, किती डोंगर फोडले, किती जीव नष्ट केले याचा तो कधी हिशोब मागत नाही.

पण आपण कधी विचार केला का?

आपल्या विकासाच्या नावाखाली किती खेकडे, माकडं, साप, पक्षी आणि इतर जीव चिरडून मरतात?

आपल्या आजूबाजूचा प्रत्येक जीव आपल्यासारखाच जिवंत आहे—ही साधी जाणीव आपण विसरत चाललो आहोत.

माझी आजी नेहमी सांगायची,

“बाळा, जसा आपल्याला जीव आहे, तसाच प्रत्येक सजीवाला असतो.

नद्या – आपल्या जीवनदायिनी माता

भारत देश नद्यांचा देश आहे.

गंगा, यमुना, सरस्वती, गोदावरी, कृष्णा, भीमा, कावेरी, नर्मदा, चंद्रभागा—या सर्व नद्या आपल्याला जीवन देतात.

डोंगरातून उगम पावून त्या हजारो किलोमीटर प्रवास करतात, गाव-तालुका-जिल्हा-राज्य ओलांडत अखंड वाहत राहतात.

नाशिकच्या पंचवटीत श्रीराम यांचे वास्तव्य होते, अशी पौराणिक कथा सांगितली जाते.

सीतेचे अपहरण करताना रावणाशी जटायू यांनी केलेला संघर्ष ही त्यागाची प्रेरणादायी कथा आहे.

पण आज या नद्या—ज्या आपल्या माता आहेत—त्यांच्याशी आपण काय वागणूक देतोय?

आपली चूक – नद्यांची दुर्दशा

आज आपण या नद्यांमध्ये कचरा टाकतो, घाण करतो, आणि त्यांचे अस्तित्वच धोक्यात घालतो.

पंढरपूरची चंद्रभागा असो, आळंदीची इंद्रायणी असो किंवा देहूची नदी—सगळीकडे घाणच घाण दिसते.

धर्माच्या नावाखाली विधी करतो, पण त्याच ठिकाणी कचरा टाकतो.

जिथे नदीला “माता” म्हणतो, तिथेच तिच्यावर अन्याय करतो.

काशीला जाऊन गंगेत स्नान करतो, पण तिची स्थिती पाहून मन हेलावून जाते.

आपल्या श्रद्धा आहेत, पण जबाबदारी नाही हीच खरी शोकांतिका आहे.

“चंद्रभागा” – एक वैयक्तिक वेदना

“चंद्रभागा माझी बहीण होती…”

ही फक्त नदीची उपमा नाही, तर एक जिवंत वेदना आहे.

एक मुलगी निष्पाप, निरागस समाजाच्या बोलण्याने नदीकाठी गेली आणि तिथेच बुडाली.

काहीही दोष नसताना तिचं आयुष्य संपलं.

त्या घटनेनंतर आई-वडीलही गेले.

समाज बदलला नाही ना तेव्हा, ना आज.

आजही आपण विचार करतो का

“कोण कोणाला विचारतोय?”

“कसली माणुसकी, कसली भाऊगर्दी?”

समाज आणि निसर्ग एकच नातं

हा विषय केवळ पर्यावरणाचा नाही—तो सामाजिक आणि राष्ट्रीय आहे.

जमीन, नद्या, जंगल वाचले तरच आपण वाचणार आहोत.

आजही अनेक ठिकाणी वैद्यकीय सुविधा नसल्यामुळे लहान मुलांचे मृत्यू होतात.

मग प्रश्न पडतो

नद्या आपल्यासाठी इतकं करतात, मग आपण त्यांच्या बदल्यात काय करतो?

कविवर्य तुकाराम धांडे यांच्या कविता ऐकल्या की मन अस्वस्थ होतं.

ते सांगतात

“अख्या जमिनीचा मालक एकटा माणूस कसा होऊ शकतो?”

विकास की विनाश?

आज राजकारणात “नदी जोड प्रकल्प” यासारख्या घोषणा केल्या जातात.

पण प्रत्यक्षात काय होतं?

प्रदूषण वाढतं, नद्या मरतात, आणि फक्त प्रसिद्धी वाढते.

ग्रामीण भागात नद्या अजूनही काही प्रमाणात स्वच्छ आहेत,

पण शहरात येताच त्या घाणीत बदलतात.

हे आपण कुठे चाललो आहोत याचं संकेत आहे.

निसर्गाला आपण जितकं दुखावू, तितकंच तो आपल्याला परत देईल.

आज जर आपण नद्या, झाडं, जंगल आणि जमीन वाचवली नाही,

तर उद्या माणसालाच जगण्यासाठी जागा उरणार नाही.

प्राणी आपल्या घरात येतील, हल्ले करतील

आणि तेव्हा ना पैसा उपयोगी पडेल, ना योजना.

“चंद्रभागा” ही फक्त नदी नाही ती आपली बहीण आहे, आई आहे, जीवन आहे.

तिचं रक्षण करणं ही आपली जबाबदारी आहे.

नद्या वाचवा, जंगल वाचवा, जमीन वाचवा

कारण त्यांच्याशिवाय आपण नाही.

धन्यवाद!

सुदाम मदगे, (किवळे,अंदर मावळ)